BÜYÜME VE ÇİNKO

Büyüme; hücre sayısının büyüklüğünün ve yapısının artması demektir. Çocuk vücudunu erişkinden ayıran, çocuğun sürekli bir şekilde büyümesi, gelişmesi ve değişim içinde olmasıdır. Çocuk sağlığının bozulması büyüme ve gelişmeyi yavaşlatır.

Ruh ve zekâsı iyi gelişen boy ve kilosu yaşına uygun olan çocuk, sağlıklı çocuk demektir. Klinik muayenenin en önemli bölümünü, boy ve kilonun yaşına uygun bir şekilde değerlendirilmesi oluşturur.

  Sık enfeksiyonlar, kötü beslenme çocuğun büyümesini olumsuz yönde etkiler.Primer sağlık hizmetinin amacı; doğan her bebeği belirli aralıklarla muayenesini takip etmektir. Şayet büyüme ve gelişme erken dönemde duraklamışsa, gerekli önlemlerin alınmasını sağlamaktır.Normal doğan bir bebek yaklaşık 3-4 kg ağırlığında, 49-51 cm boyundadır.Süt çocukluğu döneminde çocuğun boyunu ve kilosunu en çok beslenme etkiler.

İlk 6 ay hiç su vermeden verilen anne sütü ile çocuğun boyu yaklaşık 65-67 cm olduğu saptanmıştır. Anne sütünde çinko, ilk aylarda çok fazladır. Çinkonun boy büyümesindeki önemi nedeniyle, annenin ciddi çinko eksikliği; düşük doğum ağırlıklarına, intrauteri gelişme geriliğine, prematüre doğumlara yol açtığı kanıtlanmıştır. Özellikle gebeliğin 4. ve 5. aylarında çinko içeren gıdaların bol alınması gerekmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde anneye çinko verilmesi ile yeni doğanın bağışıklık sisteminin arttığı ve enfeksiyonların azaldığı bilinmektedir.

 Anne sütü ile beslenen bebeklerde 6 aylığa kadar aldığı çinko yeterlidir. Ancak annenin özellikle çinko içeriği bol olan kırmızı et, balık, karaciğer, peynir, yumurta, beyaz et gibi gıdaların bol alınması önerilmektedir. Anne sütü alan 6-9 aylık çocuklara çinko verildiğinde verilmeyenlere göre büyüme hızı anlamlı şekilde arttığı gözlenmiştir.

BESİNLER (100 GR) ÇİNKO

Kırmızı et 4,7mg

Balık 74,7mg

Karaciğer 5,1mg

Beyaz et 2,5 mg

Peynir 4mg

Yumurta 1mg

Süt 0,4mg

Fındık 1mg

Tahılgiller 0,6mg

Sebzeler 0,3mg

Meyveler 0,2mg

Ancak gelişmekte olan çocuklar yeteri kadar sığır eti, karaciğer ve balık tüketemiyorlarsa Dünya Sağlık Örgütü 6-9 aylık çocuklara 13 mg  çinko desteği önermektedir. Ayrıca çinko düzeyi A vitaminin emilim ve taşınmasını kolaylaştırır.

Ayrıca yapılan çalışmalarda demir eksikliği anemisinin çinko eksikliğine eşlik ettiği gösterilmiştir. Bu oran % 82'dir. Demir eksikliği anemisinde çinko da verilmesi hem demir emilimini arttırarak aneminin hızlı bir şekilde düzelmesini sağlayacak hem de boy büyümesini arttıracaktır.

Kırsal kesimde yaşayanların lif ve fitattan zengin ekmek yemesi çinko eksikliğini arttırır. Ekmeklerin çinko oranın arttırılması ülke genelinde çinko eksikliğinin ortadan kaldırılmasında aktif ve ekonomik bir metoddur. Çinko gereksinimi;  gebelikte, süt vermede, prematüre bebeklerde, bebekliğin ilk 6 ayında ve pubertede artmaktadır. Özellikle prematüre bebekler tüm besin öğeleri gibi çinkodan da eksik doğmaktadır. Puberte döneminde çinko gereksinimi artmıştır. Somatomedin-c büyüme hormonunun büyümedeki etkisini arttıran bir faktör olup, karaciğerdeki sentezi için çinkoya ihtiyaç vardır.

Malnutrisyonlu çocukların karaciğer, kan ve diğer dokularında çinko düzeyleri düşük bulunmuştur. Bu çocukların boylarının kısa olmasının etkilerinden birisi de çinko eksikliğidir. Kronik diyaresi olup boy atmayan çocuklarda çinko önerilmektedir. Çinko eksikliği bağışıklık sisteminde de rol oynamaktadır. Çinko eksikliğinde çeşitli viral, bakteriyel ve fungal enfeksiyonlar artmakta, beslenme bozulmakta ve boy büyümesi yavaşlamaktadır.  

İştahsızlık çinko eksikliğinin en erken bulgularındandır. İştahsız olan bir çocuk beslenememekte ve boy büyümesi durmaktadır.

Büyümeyi etkileyen sadece çinko değildir. Genetik hormonal faktörler de ön plandadır. Büyüme hormonu ve troid hormonları da büyüme hormonunun çalışımını arttırır. Ergenlik döneminde seks hormonları büyüme hormonunu uyararak hızlı büyüme sağlar.Ancak şunu unutmamalıyız ki; bebek ve çocuklarda çinko eksikliğinin en erken ve en belirgin özelliği büyüme hızının bozulmasıdır. Çinko verilmesi ile büyüme hızının arttığı gösterilmiştir.

Ped. Dr. Orhan KURT

Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı

Lokman Hekim Esnaf Hastanesi