PREMATÜRE BEBEK ANNELERİNDE GALAKTOGO ETKİLİ ( Humana Still Tee ) VE UYKU DÜZENLEYİCİ ETKİLİ ( Humana İyi Geceler Çayı ) BİTKİ ÇAYLARININ ANNE SÜTÜNÜ ARTTIRMAYA ETKİSİ

Kısa başlık: Galaktogog ve uyku düzenleyici çaylar ve anne sütü

Hemşire Ebru TEMİZSOY (1), Yard. Doç. Dr. Ayşe KARAKOÇ TARI (2), Doç. Dr Tuğba GÜRSOY (1), Prof. Dr. Fahri OVALI (1)

(1) Zeynep Kamil Kadın ve Çocuk Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Yenidoğan Yoğun Bakım Ünitesi

(2) Marmara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Fakültesi, Ebelik bölümü

Haberleşme:

Prof. Dr. Fahri Ovalı

İş adresi: Zeynep Kamil Kadın ve Çocuk Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Yenidoğan Yoğun Bakım Ünitesi, Üsküdar-İstanbul

Ev adresi: Balkan cad. no. 55 Yeşilvadi Konakları A3 blok D. 31 Ümraniye-İstanbul

Telefon: iş: 0216 391 06 73

Telefon: mobil: 0532 411 67 15

E-mail: fovali@yahoo.com

Faks: 0216 343 92 51 (hastane)

GİRİŞ

Anne sütü yenidoğanların beslenmesinde en önemi besin kaynağıdır ve anne sütünün yaygınlaştırılması için dünyada çeşitli çalışmalar yapılmaktadır (1). Ancak doğumu izleyen ilk günlerde bebeklerin anne sütüyle beslenmeye başlanıp sürdürülmesi prematüre bebeklerde term bebeklere göre daha sıkıntılı olmaktadır. YYBÜ'lerinde yatan prematüre bebeklerde emzirmeye geç başlanması, verilen süt miktarının az olması ve bebeklerinin hastanede yatmasına bağlı olarak annelerindeki stres, endişe ve uyku problemleri emzirmeyi ve anne sütü miktarını olumsuz etkilemektedir (2,3). Bebeklerin sağlıklı gelişimi ve kilo alımı için anne sütünün de düzenli olarak artması gereklidir (4). Anne sütünü arttırmak için bebeklerin erken emzirmeye başlanması, görsel uyarılar (annenin bebeği görmesi, kucağına alması, sık sık emzirmesi ), memelerin boşalması, annenin istirahat etmesi, yorulmaması ve yeterli uyumalarının sağlanması gibi girişimler önemlidir. Bunlara ek olarak anne sütü arttırıcı (galaktogog) ve uyku düzenleyici etkili bitki çayları geçmişten günümüze kullanılmaktadır. Çalışmamızda galaktogog etkili Still Tee ® (Humana) ve uyku düzenleyici etkili İyi Geceler Çayı ® (Humana) çaylarının anne sütü miktarının artmasına ilişkin etkilerinin araştırılması amaçlandı.

MATERYAL VE YÖNTEM

Hastanemiz YYBÜ'nde izlenen 111 prematüre bebeğin annesi çalışmaya alındı. Gebelik haftası < 37 hafta doğum ağırlığı < 2000 gr olan ve en az 100 ml/kg/gün enteral beslenen prematüre bebek annelerinden önerilen çayları kullanmayı ve verilen anne sütü -emzirme eğitiminden sonra önerilen şekilde süt sağmayı kabul eden anneler çalışmaya alındı. Eğitimler kliniğimiz emzirme odasında kişiye özel olarak yapıldı. Çalışmamız başlangıcında verilen eğitimlerde; anne sütünün özellikleri ve önemi, anneye ve bebeğe faydaları, sütün sağılması, süt saklama koşulları, düşük doğum ağırlıklı ve prematüre bebeğin beslenmesi, annenin emzirmeye özendirilmesi, emzirme teknikleri, anne sütünün arttırılması konuları vardı. Eğitim sonunda her anneye beslenme, uyku düzeni, kaldıkları yer ve varsa özel durumları dikkate alınarak günlük bir plan çıkartılıp, bebeklerinin ilk 6 ay sadece anne sütüyle beslenebilmeleri için önerilerde bulunuldu.

Çalışmaya katılmayı kabul eden anneler, aydınlatılmış bilgi onam formunu okuyarak imzaladılar. Doğumlarını takip eden günlerde kendiliğinden galaktogog veya uyku düzenleyici etkili çay kullanan anneler çalışma dışında bırakıldı. Ayrıca çalışma sırasında bebekleri kliniğimizde takip edilen 9 prematüre bebek annesi, bebeklerinin taburcu olması nedeniyle çalışmadan kendi istekleriyle ayrıldı. 11 anne ise verilen eğitime uygun davranmadıkları için çalışma harici bırakıldı.

Çalışmaya alınan 91 annenin yaşı, eğitim düzeyi, gebelik sayısı, gebelik haftası, doğum şekli, kaldığı yer gibi demografik özellikler sorgulandıktan sonra bebeğin doğum tartısı, postnatal yaşı, tüm annelerin 24 saatlik sağdıkları süt miktarları, günlük sıvı alımları ve günlük toplam uyku süreleri, günlük izlem formuna aynı kişiler tarafından 10 gün süreyle kaydedildi.

Çalışmada anneler rastgele üç gruba ayrıldı. Birinci gruba (n=30) Still Tee ® Çayı (Humana), ikinci gruba (n=30) İyi Geceler Çayı ® (Humana) ve üçüncü gruba (n=31) su içmesi önerildi. Annelerin eğitimleri sırasında Still Tee ® grubuna günde 2000-2500 ml su ve 3 su bardağı Still Tee ®çayı; İyi Geceler grubuna günde 2000-2500 ml su ve 2 su bardağı İyi Geceler çayı ® ve son olarak su grubuna günde 2500-3000 ml su içmesi söylendi. Tüm annelere yeterli sıvı alımlarına ek olarak uyku sürelerine dikkat etmelerinin yeterli dinlenmelerini sağlayacağı, böylece süt miktarının artacağı konusunda önerilerde bulunuldu. Çalışma, Hastanemiz Etik Kurulu tarafından 03.06.2008 tarihinde onaylandı.

İstatistiksel Karşılaştırma Yöntemi: Çalışmadan elde edilen veriler SPSS 12 paket programı ile değerlendirildi. Demografik özelliklerde gruplar arası anlamlılık için One-Way-ANOVA kullanıldı. 1. 3. ve 7. günlerdeki süt miktarları ve uyku süreleri Kruskall Wallis H Testi ile karşılaştırıldı. Wilcoxon işaret testi kullanılan karşılaştırmalarda p < 0.05 olması anlamlı kabul edildi.

BULGULAR

Annelerin demografik ve klinik özellikleri Tablo I'de verilmiştir. Çalışmaya alınan annelerin % 77'si sezaryenle, % 23'ü ise normal spontan doğum yapmıştı. Annelerin %55'i ilkokul mezunu ve %33.3'ü ev hanımıydı. Her üç gruptaki birinci, üçüncü ve yedinci günlerdeki 24 saatlik süt miktarları Şekil 1'de de verilmiştir. Still Tee ® Çayı kullanan grupta 7. gündeki süt miktarı İyi Geceler Çayı ® ve su kullanan gruba göre anlamlı derecede yüksek bulundu (p=0,011). Humana Still Tee çayı kullanan grupta 3. ve 7. günlerde süt miktarlarındaki fark, İyi Geceler çayı ve su kullanan gruba göre anlamlı derecede yüksek idi. (p<0.05) Annelerin uyku süreleri Şekil 2'de verilmiştir. İyi Geceler çayı ® kullanan grupta 1. güne kıyasla hem 3. gündeki (p=0.01), hem 7. gündeki (p=0.001), hem de 3. güne kıyasla 7. gündeki (p=0.002) uyku süresi Still Tee ® çayı ve su kullanan gruba göre anlamlı derecede yüksek bulundu. İyi Geceler çayı ® kullanan grupta 3. ve 7. günlerde uyku sürelerindeki fark da Still Tee ® çayı ve su kullanan gruba göre anlamlı derecede yüksek bulundu (p< 0.05).

TARTIŞMA

Hayatın ilk yılı hızlı büyüme ve gelişmenin olduğu bir dönemdir. Bebeklerin fizyolojik büyümesi beslenmelerine bağlıdır. Anne sütünün sindirimi için gerekli tüm enzimler yenidoğanın sindirim sisteminde bulunur. Bu nedenle anne sütü bebekler için en ideal besin maddesidir (5). Bu çalışmada prematüre bebek annelerinde kullanılan galaktogog ve uyku düzenleyici etkili bitki çaylarının süt miktarının artmasına önemli katkılarının olduğu izlendi.

Yeterli sıvı almak ve yeterince dinlenmek, annedeki süt miktarını artıran en önemli faktörlerdendir (6). Bebeklerinin zamanından önce doğması, sağlıklı bebeklere göre düşük kilolarda olması ve ek sorunlarla YYBÜ'nde takip edilmesi anneler için korku ve endişe vericidir. Bu nedenle stres ve anksiyete yaşayan annelerde emzirme ve süt salınımı olumsuz etkilenmektedir. (7,8) Doğum sonrası dönemde, bebeklerin gestasyon haftasının küçük, doğum ağırlığının düşük olması ve bebeklerin hastalık durumları emzirmeyi olumsuz etkilemektedir.(9) Yetersiz süt salınımında anatomik, fizyolojik ve patolojik nedenler rol oynar. Emzirme süresi ve sıklığının kısıtlanması fizyolojik olarak süt salınımını etkilerken yorgunluk, stres ve ağrı psikolojik faktörler arasında yer alır. (5,10,8) Bebeklerini emziremeyen anneler bu dönemde bebeklerinin beslenmesi için sütlerini pompa ya da elle sağmakta olsa da emziremedikleri için de sütleri azalmaktadır (7). Laktasyonda yeterli sütün salgılanması ve süt yapımının sürdürülmesi için annenin uygun şekilde beslenmesi gerekir. Laktasyonda annenin kalori gereksinimi 500-700 kkal/gün artar. Süt veren annelerin sıvı gereksinimleri de arttığından genellikle emzirirken susuzluk hissederler. Bu nedenle emziren bir annenin günde 8-10 bardak sıvı alımı önerilmelidir (5,8). Annenin yeterli beslenmesi, yeterli sıvı alımı, uyku süresi ve kalitesi, stresten uzak durması, dinlenmesi anne sütünün arttırılmasında verilen eğitimlerde genel öneriler arasındadır (8,11). Galaktogog bitki çaylarının süt artırıcı etkisi, miadında doğum yapan annelerde araştırılmış olmasına karşın, prematüre doğum yapmış annelerde şimdiye kadar yeteri kadar araştırılmamıştır ve bu bağlamda bizim çalışmamız, ilk çalışmalardan biri olma özelliği taşımaktadır. Atılgan ve ark tarafından (12) yapılan bir çalışmada, Still-Tee ® ile birlikte metpamid de kullanılmış ve Still-Tee ® alan grupta, anne sütü miktarının anlamlı derecede arttığı, buna karşılık annelerdeki prolaktin düzeyinin başlangıç dönemine göre artmadığı ortaya konmuştur.

Karatoprak ve arkadaşlarının (13) yaptığı bir çalışmada anne sütünün kesilmesinin en önemli nedeni (annenin bebeğini sütüyle yeterince besleyemediğini düşünmesi) olarak bildirilmiştir . Bebeği prematüre olup YYBÜ'nde takip edilen annelerin, bebekleriyle yeterince temas kuramaması, emzirememesi, yeterli dinlenememeleriyle birlikte yaşadıkları stres hormonal etkilerle süt oluşumunu azaltmaktadır (7,8). Bu nedenle, annelerin yeterli ve düzenli uyumaları önem kazanmaktadır. Annelerin uykularını düzenleyecek İyi Geceler Çayı gibi bitkisel çaylar, dolaylı yoldan da olsa anne sütünün artırılmasına katkı sağlamaktadır.

Ankara Eğitim Araştırma Hastanesinde yapılan bir başka çalışmada emzirme eğitimi verilen annelere anne sütünün artması için yeterli sıvı almaları önerildikten sonra galaktogog etkili bitki çaylarının da önerilebileceği belirtilmiştir (14). Bizim yaptığımız çalışma da, ülkemizde yapılan bu çalışmaları destekler niteliktedir.

Bu çalışmada prematüre bebek annelerinde de zamanında doğan bebeklerin annelerinde olduğu gibi galaktogog etkili bitki çayının anne sütünü artırıcı etkisi gösterildi. Uyku düzenleyici 'İyi Geceler Çayı' alan annelerin de uyku sürelerinin arttığı gözlendi.

Sonuç olarak prematüre bebek annelerinin emzirme eğitimleri sırasında anne sütünü arttırmak için genel önerilerin yanı sıra galaktogog ve uyku düzenleyici etkili bitki çayları da tavsiye edilebilir.

ÖZET

Galaktogog özellikli bitki çayları, anne sütünün artırılması amacıyla son yıllarda giderek artan oranda kullanılmaktadır. Anne sütü üretiminin sorunlu olabileceği prematüre yaş grubunda bu çayların kullanılması ile anne sütü miktarının artırılabileceği düşünülerek bu çalışma planlandı. Annelerin uyku düzenlerine yardımcı olmak üzere kullanılan iyi geceler çayının da bu bağlamda etkili olup olmadığı araştırıldı. Her iki çay için plasebo olarak su kullanıldı.

Çalışma toplam 91 anne üzerinde yapıldı. Annelerden gerekli onamlar ve bilgiler alındıktan sonra birinci gruba Still-tee ®, ikinci gruba İyi Geceler Çayı ® ve üçüncü gruba kontrol olarak su verildi. Tüm annelerin yeterli sıvı almaları sağlandı. Birinci gruptaki annelerin süt miktarı, 1. güne kıyasla, 3. ve 7. günlerde anlamlı derecede arttı (sırasıyla 172, 247, 373 ml). İkinci gruptaki annelerin uyku süreleri de 1. güne kıyasla 3. 7. günlerde diğer iki gruba göre anlamlı derecede arttı (sırasıyla 7.4, 8.1, 8.9 saat). Prematüre bebeklerin annelerinde kullanan galaktogog etkili Still-tee ® çayının, süt miktarını artırmada, İyi Geceler Çayının ® ise, uyku süresini arttırmada etkili olduğu sonucuna varıldı.

Anahtar kelimeler: Prematüre, galaktogog, anne sütü, uyku süresi

SUMMARY

THE EFFECT OF HERBAL GALACTOGOGE AND SLEEP INDUCER TEAS ON THE INCREASE OF BREAST MILK IN MOTHERS OF PREMATURE BABIES

Herbal teas with galactogoge effects have been used extensively in recent years in order to increase the amount of breast milk in lactating mothers. Mothers of premature babies often have problems in breastfeeding and this study was designed to investigate if such herbal teas had any effect on the increase of breast milk in mothers of premature babies. We also investigated whether a sleep-induced herbal tea (İyi Geceler Çayı ®) was effective in regulating the sleep of these mothers. Plain water was used as a placebo.

Ninety-one mothers were studied. After obtaining informed consent and relevant information, the first group of mothers (n=30) received Still-tee ®, the second group of mothers (n=30) received sleep-inducer tea (İyi Geceler Çayı ®), and the third group of mothers (n=31) received plain water. All mothers' intake of fluid were similar and sufficent. The amount of breast milk in the first group increased significantly (172, 247, 373 ml respectively) on the 3rd and 7th days of study. The duration of sleep in the second group of mothers increased significantly (7.4, 8.1, 8.9 hours respectively) on the 3rd and 7th days of study. It was concluded that Still-tea ® herbal tea was effective in increasing the amount of human milk, whereas sleep-inducer herbal tea (İyi Geceler Çayı ®) was also effective in increasing the duration of sleep in mothers of premature babies.

Key words: Premature, galactogoge, human milk, sleep duration.

KAYNAKLAR

1. Ken K, Nita F. Communicating the benefits of breast feding. Arch Dis Child 2007; 92: 471-72 .

2. Çetin F, Güneş G, Karaoğlu L, Üstü Y. Turgut Özal tıp merkezinde doğum yapan annelerin doğum öncesi bakım alma ve emzirmeye başlama durumlarını etkileyen faktörler. Journal of Inonu University Medical Faculty 2005, 12: 125-8.

3. Atıcı A, Polat S, Turhan A. Anne sütü..Türkiye Klinikleri Journal of Scientific 2007; 3: 1-5.

4. Alikaşifoğlu M, Erginöz E, Taşdelen Gür E, Batlaş Z, Arvas A. Bir üniversite hastanesine devam eden annelerde tek başına anne sütü verme süresine etki eden faktörler. Türk Pediatri Arşivi 2000; 35: 148-155.

5. Eryılmaz G. Laktasyon ve emzirme in Şirin A, Kavlak O,editörler. Kadın Sağlığı. İstanbul: Bedray;2008. s.759-790.

6. Quigley MA. Increasing exclusive breastfeeding. BMJ 2007; 22: 574-575.

7. Drake eE. Nursing care of the normal newborn in Novak JC, Broom BL, editors.9nd ed. Maternal and Child Health Nursing .St.Louis: Mosby; 1999. p.408,412,456.

8. Moore K ,Chute G. Newborn nutrition in Simpson KR, Greehan PA, editors. AWHONN Perinatal Nursing. Philadelphia:Lippincott; 2000. p.338-339.

9. Köksal G, Gökmen H, editörler. Çocuk Hastalıklarında Beslenme Tedavisi. Ankara: Hatipoğlu; 2000.

10. Küçüködük Ş.Yenidoğan ve Hastalıkları. Ankara: Feryal;1994.

11. Hockenbery MJ. Health promotion of the newborn and family in Wilson D, Wilkenstein M, Kline EN, editors. 7nd ed. Wong's Nursing Care of Infant and Children. St.Louis: Mosby; 1999. p.278.

12. Atılgan ZT, Oğuz SS, Dilmen U. Prematüre bebeği olan annelerde metpamid ve humana still tee bitki çayı kullanımının anne sütüne etkisinin karşılaştırıldığı kontrollü randomine bir çalışma. Klinik Tıp Aile Hekimliği 2009; 1: 15 - 22 .

13. Karatoprak N, Yazar S, Önal Sönmez E, Nuhoğlu Ç, Yavrucyu S, Özgüner A. Anne sütü ile beslenmeye etki eden faktörlerin değerlendirilmesi. Çocuk Dergisi, 2003; 3: 44-48.

14. Tırak U, Dilli D, Emeksiz S, Dallar Y. Galaktagog bir bitki çayının yenidoğan döneminde tartı alımı üzerine etkileri. Çocuk Dergisi 2008; 8 (1): 14-20.

Tablo I: Demografik Özellikler (ortalama ± standart sapma)

Demografik özellikler açısından gruplar arasında anlamlı bir ilişki bulunmamıştır (p>0.05)

Şekil-1 Annelerin gruplara göre birinci, üçüncü ve yedinci günlerdeki süt miktarları

Şekil-2 Annelerin birinci, üçüncü ve yedinci günlerdeki uyku süreleri