Galaktagog Humana Still-Tee Bitki Çayının Yenidoğan Döneminde Tartı Alımı Üzerine Etkisi

The Effect Galactagogue Humana Still-Tee Herbay Tea On Weight Gain During Newborn Period

Yazının Kategorisi : Orijinal araştırma

Araştırmanın yapıldığı hastane : Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi

Kısa Başlık : Bitki çayları ve anne sütü

Kısa Başlık : Bitki çayları ve anne sütü

Correspondance (iletişim):

Dilek Dilli, Varlık Mah. Yüzücü sokak 27/6. Anadolu Apt 06070 Yenimahalle/Ankara

Tel: 0(312)-341 52 31

E-mail: dilekdilli2@yahoo.com

Çalışmaya destek veren kuruluş : Bu çalışma Mamsel ilaç San. ve TA.Ş. tarafından desteklenmiştir.

Kongrede sunum : Bu çalışma 7-11 Kasım 2007 tarihleri arasında yapılan Kıbrıs, 51. Milli Pediatri Kongresi'nde poster olarak sunulmuştur.

ÖZET

Amaç: Anne sütünü artırıcı (galaktagog) Humana Still-Tee bitki çayının yenidoğan dönemindeki tartı alımı üzerine etkisinin araştırılması amaçlandı.

Yöntem: Hastanemiz Kadın Doğum Kliniği'nde doğum yapan 63 anne rasgele yöntemle çalışmaya alındı. Anneler önerilen sıvıya göre üç gruba ayrıldı: Grup 1; Humana Still-Tee çayı, grup 2; Linden (Tilia silvestris; Ihlamur) çayı ve grup 3; su önerilen annelerden oluşuyordu.

Bulgular: Tüm annelerin ortalama yaşı 28 ± 5.2 yıl, % 42. 9'u (n=27) ilkokul mezunu, % 22.2'si (n=14) sigara kullanıyor, % 68.3'ünde (n=43) sosyo-ekonomik düzey düşük veya orta düzeydeydi. Bebeklerin % 57.1'i (n=36) kız, ortalama doğum ağırlığı 3240 ± 425 g idi. Humana Still-Tee grubundaki bebeklerin bir ayda aldığı tartının (1370 ± 133 g) ıhlamur (835 ± 128 g) ve su grubuna (807 ± 85 g) göre yüksek olduğu gözlendi (F=421.0 p=0.001).

Sonuç: Emzirme eğitimi verilen annelere, anne sütünün artması için yeterli sıvı almaları gerektiği konusunda bilgi verildikten sonra galaktagog etkili bitki çayları da önerilebilir. Bununla birlikte, bu konuda daha geniş ve uzun süreli çalışmalara gereksinim olduğu düşüncesindeyiz.

Anahtar kelimeler: Anne sütü, bitki çayı, yenidoğan, tartı alımı

SUMMARY

Aim: We aimed to investigate the effect of galactagogue Humana Still-Tee tea on weight gain during the newborn period.

Method: Sixty-three mothers who gave birth in the Department of Gynecology and Obstetrics of our hospital were randomly enrolled to the study. The mothers were separated into three groups according to the recommended beverages: Group 1; Humana Still-Tee tea, group 2; Linden (Tilia silvestris) tea, and group 3; water.

Results: The mean age of the mothers was 28 ± 5.2 years. Of the mothers 42.9% (n=27) had primary school, 22.2% (n=14) were smoker, and 68.3% (n=43) had low or medium family income. Of the babies 57.1% (n=36) were girls with the mean birth weight of 3240 ± 425 g. The mean weight of the babies was measured as 4244 ± 463 g at the end of the first month. Total weight gain of the babies in the Humana Still-Tee group (1370 ± 133 g) was significantly higher than those of Linden (835 ± 128 g) and water (807 ± 85 g) groups (F=421.0 p=0.001).

Conclusions: Recommendation of galactagogue herbal teas to nursing mothers may be useful for increasing breast milk, after giving maternal education about adequate fluid intake during lactation. However, we think that there is need to further investigations on this issue.

Key words: Breast milk, herbal tea, newborn, weight gain

Giriş

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Birleşmiş Milletler Çocuk Yardım Fonu

(UNICEF) bebeklerin ilk 6 ay sadece anne sütü ile beslenmesini önermektedir. Bu süre içerisinde anne sütü bebeğin tüm fizyolojik ve psikososyal gereksinimlerini karşılamaktadır. Anne sütü ile beslenmeyi olumsuz etkileyen başlıca faktörler arasında doğumdan sonra emzirmeye geç başlanması, annelerin emzirme konusunda yeterince bilgilendirilmemesi ve bebeğe anne sütü dışında su veya formül mama verilmesi sayılabilir. Annelerin emzirmeyi bırakmalarının en sık nedeni ise sütün yetersiz olduğu düşüncesidir. Galaktagog etkili bitkiler yüzyıllardan beri geleneksel olarak anne sütü üretiminin başlaması, devamı veya artırılması için yaygın olarak kullanılmaktadır (1). Humana Still-Tee çayının galaktagog bitkilerin ideal karışımından oluştuğu ve hem emzirme döneminde salgılanan süt miktarını artırdığı hem de bu dönemde artan sıvı gereksinimini karşıladığı ileri sürülmektedir. Anne sütünün yeterli olup olmadığını değerlendirmenin en pratik yolu ise bebeğin tartı alımının izlenmesidir (2).

Ülkemizde galaktagog bitkilerin etkinliğini araştıran çalışma bulunmamaktadır. Bu nedenle, bu çalışma ile yenidoğan döneminde tartı alımı değerlendirilerek Humana Still-Tee emzirme çayının galaktagog etkisinin araştırılması amaçlandı.

Gereç ve Yöntem

Ocak 2007- Nisan 2007 tarihleri arasında hastanemiz Kadın Doğum Kliniği'nde doğum yapan ve Çocuk Kliniği Yenidoğan Ünitesi tarafından eğitim verilen gönüllü 78 anne rasgele yöntemle çalışmaya alındı. Çalışmaya bitki çayı veya suyu önerildiği şekilde alabileceğini, bebeğini bir ay süresince haftada bir kez tartı kontrolüne getirebileceğini ifade eden ve çalışmayı kabul eden anneler alındı. Kronik hastalığı olan ve sürekli ilaç kullanan anneler ile gestasyon yaşı 35 haftanın altında olan, doğumsal anomalili veya hiperbilirübinemi, pnömoni, sepsis ve dehidratasyon gibi nedenlerle hastaneye yatırılması gereken bebekler çalışma dışı bırakıldı. Hangi anneye hangi içeceğin önerileceği önceden belirlenmemiş olup her gruptaki denek sayısının eşit olması gözetildi; ardı sıra olacak şekilde, birinci anneye Humana Steel-Tee bitki çayı, ikinci anneye ıhlamur çayı ve üçüncü anneye su önerildi. Annelere verilen iki farklı bitki çayı içerikleri gizlenecek şekilde paketlendi. Fakat, anneler bu çayların bitkisel olduğu ve anne sütünü artırmaya yardımcı olacağı konusunda bilgilendirildi.

Anneler önerilen sıvıya göre üç gruba ayrıldı; grup 1: Humana Still-Tee emzirme çayı, grup 2: ıhlamur çayı ve grup 3: su içmesi önerilen anneler. Annenin yaşı, eğitim düzeyi, sosyo-ekonomik düzeyi, sigara kullanma öyküsü, doğum sayısı, doğum şekli ve emzirmeye başlama saati ile bebeğin gestasyon yaşı, cinsiyeti ve doğum ağırlığı hazırlanan formlara kaydedildi. Tüm bebekler doğumdan sonraki ilk 24 saat içerisinde aynı doktor tarafından ve aynı dijital tartı ile tartıldı (Lacia, TMD 6141, Italy).

Anne sütü oluşumu için emziren annelerin yeterli miktarda sıvı almaları gerekmektedir (3). Bu nedenle çalışmaya alınan tüm annelere emzirme döneminde yaklaşık 2 L +600ml sıvı almaları önerildi.

Birinci gruptaki annelerin bu sıvının 600 ml'sini Humana Still-Tee çayı olarak almaları istendi. Humana Still-Tee çayı galaktagog etkili bitkilerden oluşmaktadır. İçeriğindeki bitkiler ve miktarları şöyledir; Hibiscus (Hibiscus tiliaceus): Amber çiçeği özü; 2.6 g, Fennel extract (Foeniculum vulgare): Rezene; 0.2 g, Fennel oil: 0.02 g, Rooibos (Aspalatus linearis): Kırmızı çalı; 0.2 g, Verbena Herb (Verbena officinalis): Mine çiçeği; 0.2 g, Raspberry Leaves (Rubus idaeus): Ahududu; 0.2 g: Fenugreek (Trigonella foenum-graecum): Çemen otu: 0.1 g ve Goat's Rue Herb (Galega officinalis): Keçisedefi otu; 0.1 g. Bu bitkiler 200 g'lık Humana Still-Tee kutusu içerisinde granül halindedir. Çay, 200 ml suya 2 tatlı kaşığı (yaklaşık 9 g) Humana Still-Tee konularak hazırlanmaktadır.

İkinci gruptaki annelere galaktagog etkisi olmayan ve emziren anneler için bilinen bir yan etkisi bulunmayan ıhlamur çayı önerildi. Ihlamur çayı her biri 1.5 g ıhlamur çiçeği içeren 20'lik süzen poşetler halinde sunuldu. Çayın 200 ml suya 1 süzen poşet atılarak hazırlanması ve günde 600 ml tüketilmesi önerildi. Böylece, bu annelere de toplam 2 L + 600 ml su almaları önerildi.

Üçüncü gruptaki annelere ise herhangi bir bitki çayı önerilmeden günde 2 L + 600 ml su içmeleri önerildi.

Anneler ve bebekler doğumdan itibaren 1 ay boyunca haftada bir kez kontrole çağrıldı. Her kontrolde bebeklerin tartıları kaydedildi. Bebekler kontrollerde de aynı doktor tarafından ve aynı dijital tartı ile tartıldı. Çalışma sırasında 9 anne (%11.5) düzenli izleme gelmediği, 3 anne (%3.8) çayları önerildiği gibi kullanmadığı, 3 bebek (%3.8) hiperbilirübinemi nedeniyle hastaneye yatırıldığı için çalışma dışı bırakıldı. Her grupta 21'er anne ve bebeği çalışmayı tamamladı. Gruplar sosyo-demografik ve klinik özellikler yönünden karşılaştırıldı.

İstatistiksel analizlerde SPSS 15.0 bilgisayar programında devamlı değişkenler için One-way ANOVA, kategorik değişkenler için Ki-kare testi kullanıldı. Değişkenlerin normal dağılıma uygunluğu Kolmogorov-Smirnov testi ile belirlendi. P değerinin 0.05'ten küçük olması istatistiksel olarak anlamlı kabul edildi. Bebeklerin 1. ay sonunda 1000 g'ın üzerinde tartı alması ile Humana Still-Tee kullanımı dışında tartı alımına etki ettiği düşünülen faktörler (anne yaşı, eğitim düzeyi, sosyo-ekonomik düzeyi, sigara kullanımı, evde yardımcı varlığı, doğum sayısı, doğum şekli ve ilk emzirme zamanı) arasındaki ilişki Lojistik regresyon analizi ile araştırıldı.

Çalışma, hastanemizin Etik Kurulu tarafından onaylandı ve Helsinki Deklarasyonu prensiplerine uygun olarak çalışmaya alınan bebeklerin annelerine bilgilendirilmiş onam formu imzalatıldı.

Bulgular

Tüm annelerin ortalama yaşı 28 ± 5.2 idi. Annelerin % 42. 9'u (n=27) ilkokul mezunu, % 68.3'ünde (n=43) sosyo-ekonomik düzey düşük veya orta, % 22.2'si (n=14) sigara kullanıyordu. Annelerin % 58.7'si (n=37) primipar, % 55.6'sında (n=35) doğum şekli sezaryen, ilk 60 dakikada emzirmeye başlama oranı % 76.2 (n=48) idi. Bebeklerin ise % 57.1'i (n=36) kız olup ortalama doğum ağırlığı 3240 ± 425 g idi. Birinci ay sonunda tüm bebeklerin ortalama ağırlığı 4244 ± 463 g olarak saptandı. Gruplar arasında anne yaşı, anne-baba eğitim düzeyi, sosyo-ekonomik düzey, annenin sigara kullanımı, doğum sayısı, doğum şekli, ilk emzirme zamanı, gestasyon yaşı, bebeğin cinsiyeti ve doğum ağırlığı bakımından anlamlı fark yoktu (p>0.05). Bir aylık süredeki tartı alımı yönünden karşılaştırıldığında Humana Still-Tee grubundaki bebeklerin ıhlamur ve su grubundakilere daha fazla tartı aldığı gözlendi (p=0.001).

Tablo I ve Tablo II'de anne ve bebeklerin gruplara göre özellikleri görülmektedir.

Bebeğin 1. ay sonunda tartı alımı ile Humana Still-Tee kullanımı dışında tartı alımına etki ettiği düşünülen faktörler arasındaki ilişki incelendiğinde sadece emzirmeye ilk 60 dakikadan sonra başlamanın bebeğin 1000 g'ın üzerinde tartı alımı üzerine olumlu etkisi olduğu gözlendi (p=0.04, OR: 0.44 CI %95 0.2-0.9). (Tablo III)

Tartışma

Bu çalışmada Humana Still-Tee emzirme çayının ilk 1 ayda düzenli olarak tüketilmesi sonucunda anne sütünü artırarak bebeğin tartı alımını olumlu yönde etkilediği gözlendi.

Çağlar boyunca kadınlar yüzlerce bitkiyi sütlerini artırmak amacıyla kullanmış fakat pek azının biyokimyasal etkisi araştırılmıştır. Bu bitkilerden bazılarının östrojenik, bazılarının da oksitosik veya diğer hormonal etkilere sahip olduğu deneysel olarak gösterilmiştir. Emzirme döneminde süt salgılanmasından prolaktin hormonu sorumludur (4). Galaktagog bitkilerde bulunan fitoöstrojenlerin süt bezlerinde prolaktin reseptörü (PRL-R) konsantrasyonunu artırdığı gösterilmiştir (5). Humana Still-Tee çayında bulunan amber çiçeği, rezene, kırmızı çalı, mine çiçeği, ahududu, çemen otu ve keçisedefi otu galaktagog etkili bitkiler arasında yer almaktadır (6). Bu bitkilerin bilinen özellikleri aşağıda kısaca açıklanmıştır;
Amber çiçeği: Prolaktin salgısını uyararak sütü artırmaktadır. Hayvan deneylerinde yara iyileşmesi sürecinde granülasyon dokusu oluşumunu hızlandırdığı gösterilmiştir (7).

Rezene: Puelo tarafından 1980 yılında östrojenik etkili maddeler içerdiği ve keçilerde süt üretimini artırdığı saptanmıştır (8).Uzun yıllardır emziren annelerde süt salgısının artırılması amacıyla kullanılmaktadır. İnfantil kolik ve solunum yolu rahatsızlıklarının giderilmesinde yararlı olup hepatoprotektif etkisi de bulunmaktadır (9). Hayvan deneylerinde, yüksek dozlarda tremor, fasikülasyon ve istemsiz hareketlere neden olduğunun gözlenmesi nedeniyle epileptik hastalarda kullanılması önerilmemektedir (10).

Kırmızı çalı: Antioksidanlarca zengin olduğu, yaşlanmayı geciktirici (antiaging) etkisi bulunduğu bilinmektedir. Emziren annenin gereksinimi olan demir, çinko, bakır, kalsiyum, potasyum, flor, magnezyum gibi mineralleri ve eser elementleri içerir. Antispazmodik ve antidiareik etkili olup fitoöstrojenlerden zengindir (11, 12)

Mine çiçeği: Güçlü galaktagog etkilidir. Hipofiz bezinden prolaktin ve oksitosin salınmasını uyarır. Antioksidan özelliktedir. Zava ve ark. tarafından yüksek miktarda fitoöstrojen içerdiği saptanmıştır (13). Antiinflamatuar etkili olması nedeniyle romatizmal hastalıklarda ve yara iyileşmesinde kullanılmaktadır (14).

Ahududu: Galaktagog etkisinin yanı sıra doğal antioksidanlar içermesi nedeniyle bağışıklık sistemini güçlendirici özelliği vardır. Mineral ve eser elementlerden zengindir. Kalp damar rahatsızlıkları, yaşlanmaya bağlı oksidatif stres ve dejeneratif olayları içeren birçok durumda biyomedikal etkisi bulunmaktadır. Yakın zamanda yapılan bir çalışmada içeriğindeki bitkisel antosiyaninlerin IL-8'i inhibe ettiği ve hastalıkların önlenmesinde genetik uyarıyı tetiklediği ileri sürülmüştür (15).

Çemen otu: Uzun yıllardan beri kullanılan bir geleneksel galaktagogtur (16).

Keçisedefi otu: Bu bitkiden gastrointestinal sorunların giderilmesi ve kan şekerinin düzenlenmesinin yanı sıra antioksidan ve diüretik olmasından dolayı pek çok alanda faydalanılmaktadır. İçeriğindeki fitoöstrojenlerin östrojenik reseptörleri uyardığı ve süt üretimini artırdığı ileri sürülmektedir (17).

Çalışmamızda yukarıda adı geçen galaktagog bitkileri içeren Humana Still-Tee çayı 21 emziren annede kullanıldığında anne sütünü etkin bir şekilde artırdığı ve dolayısıyla bebeğin tartı alımını sağladığı gözlenmiştir.

Ihlamur çayı, sakinleştirici, mide-barsak sorunlarını giderici, solunum sistemi rahatsızlıklarında etkili bir bitkidir. Başgel ve Erdemoğlu'nun çalışmasında rezene ve ıhlamurun mineral ve eser elementlerden zengin olduğu bildirilmiştir (18). Bu çalışmada Humana Still-Tee çayının galaktagog etkisini karşılaştırmak amacıyla galaktagog etkisi olmayan ve emziren annelerde güvenle kullanılan bir bitki olması nedeniyle ıhlamur çayı kullanıldı. Ihlamur çayı ile su kullanılması arasında annede süt artışı ve bebeğin tartı alımı yönünden fark bulunmadı.

Emziren annede süt salgılanmasını anne yaşı, fiziksel aktivite, gebelik sayısı, gebelikte kazanılan ağırlık vb. gibi bedensel faktörler etkilemektedir. Sosyal-ekonomik ve kültürel faktörler nedeni ile doğumdan sonra uzunca bir süre çocuğun emzirilmemesi ise süt üretimini azaltmaktadır.

Haydarpaşa Numune Hastanesi'nde yapılan bir çalışmada annenin eğitim durumu, sezaryen ile doğum, anne sütü ile beslemenin başarısını etkilemezken primipar olmasının anne sütüne devam süresini azalttığı gözlenmiştir (19).

Kavuncuoğlu ve ark.'nın bebek dostu bir hastanede yürüttükleri çalışmada bebeklerin % 89.4'ü doğumhanede ilk yarım saat içerisinde emzirilmiş ve emzirme eğitimi verilmesiyle anne sütü verme süresi arasında anlamlı ilişki olduğu saptanmıştır (20). Hastanemiz de bebek dostu bir hastane olup tüm annelere doğum sonrası emzirme eğitimi verilmektedir. Çalışmamızda bebeklerin %76.2'sinin ilk 60 dakikada emzirilmeye başlandığı gözlenmiştir. Buradaki çalışmada anne sütü artışını değerlendirmek amacıyla bir ay sonunda bebekler tartılmıştır. Çalışmamızda ise emzirmeye ilk 60 dakikadan sonra başlayanların daha fazla tartı aldığı dikkati çekmiştir. Buradan bebeklerin geç emzirilmesi gerektiği gibi bir yargıya varılması elbetteki yanlış olacaktır. Bununla birlikte anne sütünü artırmada galaktagog bitki çayı kullanımının etkili olduğunu düşünülebilir.

Günümüzde çalışan anne sayısının giderek artması, annenin kullandığı ilaçlar ve geçirmekte olduğu enfeksiyonlar emzirme sürecini olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Annelerin bu konular hakkında bilgilendirilmesi, güven ve destek verilmesi emzirmenin devamlılığının sağlanması için gerekmektedir.

Ortalama emzirme Karatoprak ve ark.'nın yaptıkları çalışmada anne sütünün kesilmesinin en önemli nedeni annenin sütüyle yeterince besleyemediğini düşünmesi olarak bildirilmiştir (19).

Süt üretimi ile sıvı alımı arasında pozitif yönde bir ilişki olduğu bilinmektedir. Emzirmek vücudun sıvı gereksinimini arttırır. Bu nedenle emziren anne günde yaklaşık 10 su bardağı (2 L) sıvı almalıdır (3). Bebeğin yeterli beslendiğinin en önemli bulgusu düzenli tartı almasıdır. Sağlıklı bir yenidoğan doğumdan sonra ilk 3-4 günde fizyolojik ağırlık kaybı ile genellikle vücut ağırlığının %5-6'sı kadar tartı kaybedebilir. Birinci haftadan sonra ilk 6 ay boyunca günde en az 150-200 g/hafta tartı almaya başlar. Çalışmamızda tüm annelere emzirme eğitimi verilerek günde yaklaşık 2 L sıvı almaları önerildi. Ihlamur ve su grubundaki bebeklerin birinci hafta sonunda vücut ağırlığının yaklaşık % 5'i kadar tartı kaybettiği Humana Stil-Tee grubundaki bebeklerde ise tartı kaybı olmadığı gözlendi. Bebeklerin doğum ağırlıkları karşılaştırıldığında birinci ay sonunda Humana stil-Tee grubunda daha fazla olmak üzere tüm bebeklerin en az 580 g/ay tartı aldığı belirlendi. Bebeklerin haftalık ortalama aldıkları tartı miktarları karşılaştırıldığında her dört haftada da Humana Still-tee grubundaki bebeklerin daha fazla tartı aldığı gözlendi. Bu da Humana Still-Tee çayının sadece ilk haftada değil bir aylık kullanımı boyunca etkili olduğunu düşündürmektedir. Çalışmamızda annelere verilen iki farklı bitki çayı içerikleri gizlenecek şekilde paketlenmişti. Yine de, annelerin bitki çaylarının galaktagog etkisinden haberdar olmaları nedeniyle gözlenen etkinin plasebo etki olma olasılığı dışlanamaz.

Sonuç olarak, emzirme eğitimi verilen annelere, anne sütünün artması için yeterli sıvı almaları gerektiği konusunda bilgi verildikten sonra galaktagog etkili bitki çayları da önerilebilir. Bununla birlikte, bu konuda daha geniş ve uzun süreli çalışmalara gereksinim olduğu düşüncesindeyiz.

Kaynaklar

1-Rosengarten F Jr. A neglected Mayan galactagogue - ixbut (Euphorbia lancifolia). J Ethnopharmacol . 1982 ;5:91-112.

2-McKie A, Young D, MacDonald PD. Does monitoring newborn weight discourage breast feeding? Arch Dis Child. 2006; 91: 44-46.

3-Heird WC. The feeding of infants and children. In: Nelson WF, Behrman RF, Kliegman RM, Arwin AM (eds). Textbook of Pediatrics (17^th ed). Philadelphia: WB Saunders, 2004:159-160.

4-Ball S, Polson K, Emeny J, Eyestone W, Akers RM. Induced lactation in prepubertal Holstein heifers. J Dairy Sci. 2000;83 :2459-2463.

5-Cassy S, Charlier M, Bélair L, Guillomot M, Laud K, Djiane J. Increase in prolactin receptor (PRL-R) mRNA level in the mammary gland after hormonal induction of lactation in virgin ewes. Domest Anim Endocrinol. 2000;18:41-55

6-Academy of Breastfeeding medicine. Protocol 9: Use of galactagogues in initiating or augmenting maternal milk supply.

www.bfmed.org. • Clinical Protocols on website

7-Shivananda Nayak B, Sivachandra Raju S, Orette FA, Chalapathi Rao AV. Effects of Hibiscus rosa sinensis L (Malvaceae) on wound healing activity: a preclinical study in a Sprague Dawley rat. Int J Low Extrem Wounds. 2007; 6:76-81.

8-Albert-Puelo M, Fennel and Anise as estrogenic agents. J of Ethnopharmacology 1980;2:337-344.

9-Ozbek H, Uğraş S, Dülger H, Bayram I, Tuncer I, Oztürk G, Öztürk A.

Hepatoprotective effect of foeniculum vulgare essential oil. Fitotherapia 2003; 74:317-319.

10-Namavar Jahromi B, Tartifizadeh A, Khabnadideh S. Comparison of fennel and mefenamic acid for the treatment of primary dysmenorrhea. Int J Gynecol Obstet. 2003: 80; 153-157.

11-Gilani AH, Khan AU, Ghayur MN, Ali SF, Herzig JW. Antispasmodic effects of Rooibos tea (Aspalathus linearis) is mediated predominantly through K+ -channel activation. Basic Clin Pharmacol Toxicol. 2006;99:365-373.

12-Shimamura N, Miyase T, Umehara K, Warashina T, Fujii S. Phytoestrogens from Aspalathus linearis. Biol Pharm Bull. 2006;29:1271-1274.

13-Zava DT, Dollbaum CM, Blen M. Estrogen and progestin bioactivity of foods, herbs, and spices. Proc Soc Exp Biol Med. 1998;217:369-378.

14-Guarrera PM, Forti G, Marignoli S. Ethnobotanical and ethnomedicinal uses of plants in the district of Acquapendente (Latium, Central Italy). J Ethnopharmacol. 2005;96:429-444.

15-Zafra-Stone S, Yasmin T, Bagchi M, Chatterjee A, Vinson JA, Bagchi D. Berry anthocyanins as novel antioxidants in human health and disease prevention. Mol Nutr Food Res. 2007;51:675-683.

16-Zinn B. Supporting the employed breastfeeding mother.J Midwifery Womens Health. 2000;45:216-226.

17-González-Andrés F, Redondo PA, Pescador R, Urbano B. Management of Galega officinalis L. and preliminary results on its potential for milk production improvement in sheep. N Zeland J of Agricultural R. 2004;47:233-245.

18-Başgel S, Erdemoğlu SB. Determination of mineral and trace elements in some medicinal herbs and their infusions consumed in Turkey. Sci Total Environ. 2006:15;359:82-89.

19-Karatoprak N, Yazar S, Sönmez E, Nuhoğlu Ç, Yavrucu S, Özgüner A. Anne sütü ile beslenmeye etki eden faktörlerin değerlendirilmesi. Çocuk Dergisi, 2003;3:44-48.

20-Kavuncuoğlu S, Akın MA, Aldemir H, Kıyak A, Karabayır N, Zengin G, Akkaya S, Dönmez P, Özbek S. Bebek dostu hastanede emzirme eğitimi ve anne sütü ile beslenmeye etkisi. Ege Pediatri Bülteni, 2005;12:141-146.

Tablo I: Annelerin Gruplara göre demografik ve klinik özellikleri

Grup 1: Humana Still-Tee

Grup 2: Ihlamur

Grup 3: Su

F* ve p* değerleri: One Way ANOVA testi için, p** değeri: Ki-Kare testi için

Tablo II: Bebeklerin gruplara göre klinik özellikleri

Grup 1: Humana Still-Tee

Grup 2: Ihlamur

Grup 3: Su

F* ve p* değerleri: One Way ANOVA testi için, p** değeri Ki-Kare testi için

Tablo III: Bebeğin 1. ay sonunda >1000 g tartı alımı ile Humana Still-Tee kullanımı dışında tartı alımına etki ettiği düşünülen faktörler arasındaki ilişki

*p değeri Lojistik regresyon testi için